A pizarra forma parte da arquitectura desde hai séculos, pero as súas posibilidades están lonxe de esgotarse. Esta foi unha das principais ideas que Carlos Quintáns Eiras transmitiu na conferencia “Construír con Pizarra”, celebrada o mércores 30 de setembro. O arquitecto e profesor da Escola Técnica Superior de Arquitectura da Coruña presentou a nova edición da publicación Pizarra, editada polo Clúster da Pizarra de Galicia coa colaboración da Xunta de Galicia, nunha intervención na que percorreu a historia deste material para reivindicar o seu papel na arquitectura contemporánea.
A exposición comezou cunha mirada ao pasado, a unha época anterior na que os actuais sistemas de produción permitisen documentar e reproducir con facilidade os procesos arquitectónicos. Debuxos, láminas e gravados mostraban como se extraía, cortaba, transportaba mediante tracción animal e colocaba a pizarra. Edificios históricos como o mosteiro do Escorial dan testemuño dunha tradición na que este material estivo presente durante séculos.
Para Quintáns, coñecer esta tradición implica tamén coñecer o propio proceso de extracción. Este material non debe entenderse unicamente como o resultado final que se plasma nunha cuberta ou nunha fachada; detrás de cada peza hai unha evolución das ferramentas e dos sistemas de traballo. Desde os antigos mecanismos de tracción animal utilizados para transportar as pedras ata as explotacións actuais, a forma en que se obtén o material tamén forma parte do seu valor arquitectónico e cultural.
Neste percorrido, Galicia ocupa un lugar destacado, xa que a abundancia de pizarra en Valdeorras e a riqueza mineral do territorio, como a presenza de ouro, contribuíron ao desenvolvemento dunha actividade que hoxe ten unha importante dimensión internacional. Quintáns centrouse así nunha cuestión que vai máis alá da capacidade produtiva: o coñecemento existente sobre as posibilidades do material.
Características únicas
Como se explicou durante a conferencia, arquitectos, técnicos e prescritores non sempre coñecen toda a variedade que ofrece o sector. O uso habitual de formatos e dimensións estandarizadas pode limitar as posibilidades dunha pedra que, en realidade, admite múltiples opcións. Estas poden variar en grosor, xeometría, tonalidade, formato ou sistema de colocación, desde pezas máis rectangulares e cadradas ata outras máis singulares.
As características físicas do material explican en parte a súa permanencia ao longo do tempo. Posúe baixa absorción de auga, impermeabilidade, gran capacidade para soportar temperaturas moi baixas, como as intensas xeadas invernais, e as súas propiedades como illante acústico e eléctrico convértena nunha solución duradeira e de moi baixo mantemento. Quintáns sinalou que a súa vida útil rolda os 200 anos, aínda que edificios e fachadas antigas demostran que pode superar amplamente esa idade.
A intervención continuou sinalando que a pizarra é un material moi resistente e un gran elemento de expresión arquitectónica. A súa capacidade expresiva reside no cambio de aparencia que experimenta coa auga ou coa incidencia da luz, o que provoca que a percepción da superficie cambie e xere reflexos que mesmo lle confiren un aspecto metálico. Unha característica que, segundo Quintáns, permite utilizar a lousa non só pola súa función, senón tamén polo seu valor estético.
A arquitectura contemporánea xa explora estas posibilidades. A pizarra xa non se limita aos tellados e comezou a incorporarse en fachadas, muros e envolventes completas. Nalgúns proxectos, a continuidade entre o tellado e a fachada permite crear volumes practicamente uniformes, mentres que a combinación con outros materiais abre novas posibilidades formais.
Ademais, o sistema de colocación modifica o resultado final, xa que os puntos de agarre, os sistemas de enganche e as diferentes disposicións das pezas condicionan a aparencia do edificio e permiten afastarse das solucións convencionais. Actualmente, incorporáronse fachadas nas que a pizarra se pinta de branco con cal para reducir a absorción de calor asociada á súa tonalidade escura.
Tradición e innovación
A través de diversos exemplos, a mensaxe que Quintáns transmitiu foi que a tradición non ten por que ser un límite; a pizarra pode conservar a súa identidade histórica e, ao mesmo tempo, integrarse en novas formas arquitectónicas. A publicación presentada por Quintáns reúne textos e diversas fotografías para mostrar esta dimensión histórica, técnica e contemporánea do material.
Esta xornada tamén puxo de relevo a necesidade de transmitir este coñecemento aos distintos profesionais do sector. Neste sentido, o Clúster da Pizarra de Galicia e o Colexio Oficial de Arquitectos de Galicia (COAG) estableceron unha colaboración que inclúe, entre outras accións, visitas dos seus membros a empresas do sector, unha xornada informativa e un servizo de asesoramento sobre a pizarra a e as súas aplicacións. Este último permitirá resolver dúbidas, apoiar a elaboración de informes e ofrecer documentación e criterios sobre solucións construtivas.
Para finalizar a sesión, o Clúster lembrou aos asistentes o lanzamento deste servizo de asesoramento e proporcionou información actualizada sobre as visitas ás canteiras de pizarra. O obxectivo é achegar aos profesionais coñecementos sobre este material para que poidan coñecer de primeira man as súas posibilidades.
Finalmente, tras repasar toda a historia da pizarra, Quintáns concluíu situándoa no presente e proxectándoa cara ao futuro. O seu discurso demostrou que, tras un material tradicional, se agocha unha gran variedade de formatos, técnicas e posibilidades expresivas que aínda ofrecen unha ampla marxe para a experimentación. A pizarra, máis que un legado arquitectónico, preséntase como un material con capacidade para seguir explorando novas formas de expresión e construíndo o futuro.
